Παρακάτω παραθέτουμε για το «μυστήριο της Εκκλησίας», τα συμπεράσματα της σχετικής Διπλωματικής Εργασίας του πρωτοπρ. Παναγιώτου Θ. Σπάθη, με τίτλο: "Το μυστήριο της Εκκλησίας με βάση τις Δογματικές του Π. Τρεμπέλα και Ν. Ματσούκα" (ΑΠΘ, Θεολογική Σχολή, Σύμβουλος Καθηγητής: Βασίλειος Α. Τσίγκος, 2023).
Η εν λόγω Εργασία είναι σημαντική επίσης, και για την ανάλυση της πορείας των ανωτέρω καθηγητών στα θεολογικά γράμματα.
πρωτοπρ. Παναγιώτου Θ. Σπάθη, "Το μυστήριο της Εκκλησίας με βάση τις Δογματικές του Π. Τρεμπέλα και Ν. Ματσούκα", Συμπεράσματα, σσ. 71-73:
«Στην παρούσα Διπλωματική Εργασία πραγματευτήκαμε το θέμα για το μυστήριο της Εκκλησίας, όπως παρουσιάζεται στα εγχειρίδια Δογματικής των καθηγητών Π. Τρεμπέλα και Ν. Ματσούκα. Με αφετηρία τις Δογματικές των δύο θεολόγων παρουσιάστηκαν τα σημεία εκείνα που καταδεικνύουν τις ομοιότητες και διαφορές μεταξύ τους ως προς την ανάπτυξη και ερμηνεία ζητημάτων της Ορθοδόξου Εκκλησιολογίας. Με βάση όσα παρουσιάστηκαν καταλήγουμε στα εξής συμπεράσματα:
1. Αρχικά, αναφέρθηκε η αδυναμία απόδοσης ακριβούς ορισμού που να αποτυπώνει τη φύση της Εκκλησίας. Με βάση τη θεολογία της Εκκλησίας δεν μπορεί κάποιος να καθορίσει τη φύση της, αλλά απλώς να την περιγράψει. Δυστυχώς, ο καθηγητής Τρεμπέλας κάνει προσπάθεια να την ορίσει και με αυτό τον τρόπο πέφτει στην παγίδα να δώσει προβάδισμα στην έννοια του καθιδρύματος έναντι της κοινωνίας. Αντιθέτως, στη Δογματική του Ματσούκα δε συναντάται κανένας ορισμός. Είναι όμως γεγονός ότι στα πατερικά συγγράμματα δε συναντάται καμία αυτονομημένη Εκκλησιολογία. Εντούτοις, στη Δογματική του Τρεμπέλα η Εκκλησιολογία αποκόπτεται ως ένα αυτοτελές κεφάλαιο Δογματικής, κατά τα δυτικά πρότυπα. Απεναντίας, ο Νίκος Ματσούκας ήρθε σε ρήξη με τη σχολαστική μέθοδο, ενσωματώνοντας οργανικά στην Εκκλησιολογία όλες τις θεματικές ενότητες της Δογματικής.
2. Όσον αφορά τις θέσεις των δύο θεολόγων για την αρχή της Εκκλησίας και τη φανέρωσή της στον κόσμο, ο Τρεμπέλας, υιοθετώντας σχολαστικές ερμηνείες ως ορθόδοξες, συνδέει την αρχή της Εκκλησίας με συγκεκριμένη φάση της ιστορίας. Από τη άλλη πλευρά, ο Ματσούκας υποστηρίζει ότι η Εκκλησία δεν ταυτίζεται με συγκεκριμένη χρονική περίοδο και ανάγει την αρχή της στο Α της δημιουργίας. Επιπλέον, κάνει λόγο για την εξέλιξη της Εκκλησίας σε πέντε φάσεις.
3. Σχετικά με το σωτηριολογικό χαρακτήρα της Εκκλησίας, ο μεν Τρεμπέλας προσδίδει στη σωτηρία του ανθρώπου δικανικά στοιχεία και ταυτίζει τον αγιασμό με την έννοια της δικαίωσης. Τουναντίον, ο Ματσούκας προβάλλει την Εκκλησία ως ιαματικό οργανισμό, όπου προέχει το αυτεξούσιο του ανθρώπου.
4. Αναφορικά με την ταυτότητα ή τις ιδιότητες και τα χαρακτηριστικά που διέπουν την Εκκλησία, επισημάνθηκαν αυτά που σημειώνονται στο Σύμβολο της πίστεως: «Πιστεύω… εἰς μίαν, ἁγίαν, καθολικήν καί ἀποστολικὴν Ἐκκλησίαν». Εδώ ο Τρεμπέλας προσδίδει στις ιδιότητες της Εκκλησίας ηθικιστικό και δικανικό χαρακτήρα ενώ από την άλλη πλευρά, ο Ματσούκας συνδέει όλες τις ιδιότητες με τις αγιοπνευματικές ενέργειες.
5. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στο έργο που επιτελεί το Άγιο Πνεύμα στη ζωή της Εκκλησίας. Και οι δύο καθηγητές παρουσιάζουν την Εκκλησία ως κοινωνία ανθρώπων, όπου τα μέλη συνδέονται μεταξύ τους με την απολυτρωτική ενέργεια του Αγίου Πνεύματος το οποίο διανέμει τα χαρίσματά του στα μέλη της. Ωστόσο, ο Τρεμπέλας προχωρά σε διάκριση των χαρισμάτων σε ανώτερα και κατώτερα, ενώ ο Ματσούκας δεν αποδέχεται διάκριση, αλλά διακρίνει μόνο διαφορετικές χαρισματικές λειτουργίες ανάμεσα σε κλήρο και λαό.
6. Στη ζωή της Εκκλησίας ξεχωριστή θέση κατέχουν τα ιερά μυστήρια. Ο καθηγητής Τρεμπέλας υποστηρίζει την ηθική τελείωση των μελών της Εκκλησίας μέσω των μυστηρίων, ενώ ο καθηγητής Ματσούκας βλέπει τα μυστήρια ως τα μέσα που θεραπεύουν και τελειώνουν τα μέλη της Εκκλησίας. Με βάση τις δύο Δογματικές το κέντρο ενδιαφέροντος ήταν τα μυστήρια: του Βαπτίσματος, του Χρίσματος, της Ευχαριστίας, της Ιερωσύνης, της Μετάνοιας – Εξομολόγησης, του Ευχελαίου, του Γάμου, της μοναχικής Κουράς και του «μυστηρίου ἐπί τῶν ἱερῶς κεκοιμημένων». Το εγχειρίδιο Δογματικής του Τρεμπέλα εμφανίζει ορισμό και αρίθμηση των μυστηρίων κατά τα σχολαστικά πρότυπα. Σχεδόν σε όλα τα μυστήρια διατυπώνει έννοιες που σχετίζονται με την ηθική καθαρότητα, την τιμωρία και την ενοχή και έτσι εμφανίζει ένα Θεό τιμωρό, δικαστή και δυνάστη. Εν αντιθέσει, η Δογματική του Ματσούκα, στηριζόμενη στη μακραίωνη πατερική παράδοση, ούτε ορίζει, αλλά και ούτε αριθμεί τα μυστήρια σε συγκεκριμένο αριθμό, καθώς τα πάντα που βρίσκονται εντός της Εκκλησίας, αποτελούν μυστήριο. Επιπλέον, στη Δογματική του, τα μυστήρια ξεχωρίζουν για το θεραπευτικό και ιαματικό τους χαρακτήρα, καθώς συναντούμε ένα φιλάνθρωπο και ελεήμονα Θεό.
7. Με βάση όσα αναφέρθηκαν κατανοείται ευχερώς ότι ο ακαδημαϊκός Π. Τρεμπέλας είναι μία μεγάλη προσωπικότητα του καιρού εκείνου, που άσκησε τεράστια επιρροή στο περιβάλλον του με στοιχεία ηθικο-ευσεβιστικής σκοπιμότητας. Στην αντίπερα όχθη, ο καθηγητής Ν. Ματσούκας μέσω της Δογματικής του, συνέβαλε τα μέγιστα στην προσπάθεια αποδέσμευσης της ορθόδοξης θεολογίας από το δυτικό τρόπο σκέψης. Αναμφισβήτητα, το εγχειρίδιο της Δογματικής του αποτελεί οδοδείκτη της βιβλικής και πατερικής πίστεως και ζωής της Εκκλησίας.»
Πηγή: ΑΠΘ (ανακτήθηκε 23/1/2026).
